Kino irańskie wyróżnia połączenie realizmu społecznego, oszczędnej formy i ekspresji artystycznej związanej często z literaturą. Jego nowoczesną historię otwiera fala rozwijająca się od połowy lat 60. do 1979 roku, a symbolem przełomu pozostaje „Gāv” Dariusza Mehrdżujiego z 1969 roku. Później światową rangę nadali mu Kiarostami, Panahi i Farhadi.
Czym wyróżnia się kino irańskie?
Najważniejszą cechą irańskiej kinematografii jest napięcie między codziennością a formą artystyczną. Cinema Iranica w opracowaniu z 2024 roku opisuje pierwszą falę przede wszystkim przez dwa filary: realizm społeczny i ekspresję artystyczną. Oznacza to zainteresowanie zwykłym życiem, konfliktami rodzinnymi, nierównościami oraz moralnymi wyborami, ale także świadome odejście od czysto komercyjnego sposobu opowiadania.
Filmy irańskie często budują znaczenie za pomocą prostych sytuacji, niejednoznacznych dialogów i obserwacji zachowania bohaterów. Istotny pozostaje również związek z literaturą: opowieść może być realistyczna, lecz jej kompozycja, symbolika albo rytm przywodzą na myśl tekst literacki. Określenia „poetyckie” i „minimalistyczne” są trafnymi interpretacjami części dorobku, ale nie stanowią ścisłej definicji całego kina Iranu.
Wśród twórców wskazywanych przez Cinema Iranica znajdują się Dariusz Mehrdżuj, Abbas Kiarostami, Mohsen Makhmalbaf, Jafar Panahi i Asghar Farhadi. Ich filmy różnią się stylem, lecz łączy je poważne traktowanie rzeczywistości społecznej oraz przekonanie, że konflikt może wynikać z pozornie zwyczajnego zdarzenia. W szerszym kontekście sztuka Azji pokazuje podobne spotkanie tradycji, codzienności i nowoczesnych języków artystycznych, jednak irańska nowa fala wypracowała własny, rozpoznawalny model narracji.
Więcej na ten temat: thangka
Kiedy powstała irańska nowa fala?
Nie istnieje jedna bezsporna data narodzin tego zjawiska. Cinema Iranica obejmuje pierwszą falę okresem od połowy lat 60. do 1979 roku, dlatego „irańska nowa fala” oznacza raczej proces niż premierę jednego filmu. Za najczęściej wskazywany punkt zwrotny uznaje się jednak 1969 rok, kiedy powstał „Gāv” Dariusza Mehrdżujiego.
Ta ostrożność chroni przed zbyt prostą chronologią. W połowie lat 60. pojawiały się już filmy odchodzące od dominującego modelu Filmfārsī, natomiast 1969 rok nadał tym poszukiwaniom szczególną widoczność. Nowa fala rozwijała się więc przez kilka etapów: od kina artystycznego lat 60. i 70., przez przemiany po 1979 roku, aż po twórczość reżyserów obecnych na najważniejszych festiwalach.
„Gāv” jest symbolem irańskiej nowej fali; IFFR opisuje go jako połączenie neorealizmu, surrealizmu i mistycyzmu. Nie oznacza to, że cały późniejszy dorobek można sprowadzić do jednego wzorca. Film Mehrdżujiego pozostaje raczej punktem orientacyjnym dla historii, której zakres Cinema Iranica wyznacza między połową lat 60. a 1979 rokiem.
Od „Gāv” do kina festiwalowego
„Gāv” powstał w 1969 roku, trwa 105 minut i jest uznawany za ważny punkt zwrotny oraz symbol irańskiej nowej fali. International Film Festival Rotterdam opisuje go jako połączenie neorealizmu, surrealizmu i mistycyzmu. Ta charakterystyka dobrze pokazuje, dlaczego film nie mieści się w jednej stylistycznej kategorii.
„Gāv” otrzymał w Wenecji nagrodę FIPRESCI w 1971 roku.
Przejście od „Gāv” do kina festiwalowego nie oznaczało porzucenia tematów społecznych. Zmieniały się środki: raz dominowała obserwacja, innym razem symbol, literacka konstrukcja albo dramat rodzinny. Podobnie jak w sztuce, której znaczenie może wynikać z detalu — na przykład z kompozycji, koloru czy powtarzalnego wzoru znanego z suzani — w filmach irańskich sens często narasta stopniowo, zamiast być objaśniony wprost.
Kiarostami: poetycki minimalizm i nagrody
Abbas Kiarostami należy do twórców, którzy nadali kinu irańskiemu szczególną rozpoznawalność poza Iranem. Jego sposób pracy często opisuje się jako poetycki i minimalistyczny, choć są to określenia krytyczne, a nie definicja całej kinematografii. Ważne pozostaje skupienie na czasie, przestrzeni, spojrzeniu bohatera i moralnej niejednoznaczności prostych sytuacji.
„Taste of Cherry” zdobył Złotą Palmę na festiwalu w Cannes w 1997 roku. To jedno z najważniejszych wyróżnień w historii irańskiego kina, ponieważ potwierdziło pozycję Kiarostamiego w ścisłym międzynarodowym obiegu artystycznym. Film nie potrzebował efektownej fabuły, by stać się wydarzeniem festiwalowym: jego siła wynikała z koncentracji na wyborze, rozmowie i obserwacji.
Dwa lata później „The Wind Will Carry Us” otrzymał w Wenecji Grand Prix Jury oraz nagrodę FIPRESCI. Zestawienie dwóch wyróżnień z 1999 roku pokazuje, że uznanie dla Kiarostamiego nie ograniczało się do jednego festiwalu ani jednego sezonu. Jego kino rozszerzyło wyobrażenie o tym, czym może być film irański: nie tylko dramatem społecznym, lecz także medytacją nad językiem, czasem i relacją między obserwatorem a obserwowanymi.
Panahi i Farhadi: kino społeczne po 2000 roku
Jafar Panahi rozwijał społeczną wrażliwość irańskiej nowej fali, konsekwentnie wracając do tematów codziennych ograniczeń, instytucji i odpowiedzialności jednostki. Jego historia nagród Cannes obejmuje Caméra d’or za „The White Balloon” w 1995 roku, nagrodę jury sekcji Un Certain Regard za „Crimson Gold” w 2003 roku, nagrodę za scenariusz za „3 Faces” w 2018 roku oraz Złotą Palmę za „Un Simple Accident” w 2025 roku.
Te cztery wyróżnienia pokazują ciągłość obecności Panahiego w najważniejszym festiwalowym obiegu. Zarazem nie należy sprowadzać jego twórczości wyłącznie do listy nagród. Jej znaczenie wynika z połączenia obserwacji społecznej z formalną prostotą, dzięki której codzienne sytuacje odsłaniają szersze konflikty dotyczące wolności, norm i władzy.
Asghar Farhadi reprezentuje inną odmianę dramatu społecznego: jego filmy koncentrują się na relacjach, tajemnicy i konsekwencjach decyzji. „The Salesman” z 2016 roku trwa 125 minut. „The Salesman” zdobył w Cannes nagrodę za najlepszy scenariusz oraz nagrodę dla najlepszego aktora.
Kino Farhadiego nie oferuje prostego podziału na winnych i niewinnych. Konflikt rozwija się przez kolejne informacje, a ocena bohaterów zmienia się wraz z perspektywą. W tym sensie jego metoda pozostaje bliska tradycji kina społecznego, lecz wykorzystuje narzędzia thrillera moralnego i dramatu rodzinnego.
Najważniejsze nagrody filmów irańskich
Poniższe zestawienie oddziela potwierdzone nagrody festiwalowe od interpretacji krytycznych. Obejmuje wyróżnienia wymienione w archiwach Cannes, International Film Festival Rotterdam oraz w materiałach festiwalowych dotyczących Kiarostamiego. „Liczba głównych nagród” oznacza wyłącznie liczbę nagród wskazanych przy danym filmie, a nie pełną liczbę wszystkich jego wyróżnień.
| Film | Rok | Reżyser | Czas trwania | Liczba głównych nagród |
|---|---|---|---|---|
| Gāv (The Cow) | 1969 | Dariusz Mehrdżuj | 105 minut | 1 — nagroda FIPRESCI w Wenecji, 1971 |
| Taste of Cherry | 1997 | Abbas Kiarostami | nie podano w wykorzystanym archiwum | 1 — Złota Palma w Cannes, 1997 |
| The Wind Will Carry Us | 1999 | Abbas Kiarostami | nie podano w wykorzystanym archiwum | 2 — Grand Prix Jury i nagroda FIPRESCI w Wenecji, 1999 |
| The Salesman | 2016 | Asghar Farhadi | 125 minut | 2 — najlepszy scenariusz i najlepszy aktor w Cannes, 2016 |
Liczba głównych nagród oznacza liczbę wyróżnień wymienionych przy danym filmie w przywołanym archiwum festiwalowym; nie jest pełną liczbą wszystkich nagród zdobytych przez film.
Obok wymienionych filmów szczególną pozycję zajmuje Panahi, którego nagrody Cannes z lat 1995, 2003, 2018 i 2025 pokazują długą obecność irańskich twórców w międzynarodowym kinie autorskim. Artykuł ma charakter historyczno-kulturowy; nie zastępuje informacji o aktualnych zasadach cenzury, dystrybucji ani prawie dotyczącym publicznego odtwarzania filmów w Iranie lub w Polsce.
Czytaj również: architektura Zahy Hadid.
Najczęstsze pytania
Czym wyróżnia się kino irańskie?
Najczęściej wskazywane cechy to realizm społeczny, oszczędna forma, zainteresowanie codziennością i silny związek z literaturą. Cinema Iranica w 2024 roku opisała irańską nową falę jako połączenie realizmu społecznego i ekspresji artystycznej, natomiast określenia „poetyckie” lub „minimalistyczne” pozostają interpretacją krytyczną.
Które irańskie filmy zdobyły najważniejsze nagrody?
Do najlepiej udokumentowanych przykładów należą „Gāv” z nagrodą FIPRESCI w Wenecji w 1971 roku, „Taste of Cherry” ze Złotą Palmą w Cannes w 1997 roku, „The Wind Will Carry Us” z dwiema nagrodami w Wenecji w 1999 roku oraz „The Salesman” z dwiema nagrodami Cannes w 2016 roku. Wśród twórców szczególnie bogatą historię nagród Cannes ma Jafar Panahi.
Kiedy powstała irańska nowa fala?
Jej początki lokuje się szerzej w połowie lat 60., a jako najważniejszy punkt przełomowy często wskazuje się 1969 rok, kiedy powstał „Gāv” Dariusza Mehrdżujiego i inne filmy odchodzące od komercyjnego modelu Filmfārsī. Cinema Iranica obejmuje ten okres aż do 1979 roku.
Źródła
- New Wave Cinema | Sīnamā-yi mawj-i naw̄ — Cinema Iranica, 2024, ISSN 3064-9617
- The Cow | Gâv — International Film Festival Rotterdam, 2026, IFFR 1972 archive
- Filmography — Festival de Cannes, 2012, Abbas Kiarostami filmography PDF
- Jafar PANAHI — Festival de Cannes, 2025, Cannes artist archive
- FORUSHANDE (THE SALESMAN) — Festival de Cannes, 2016, Official film archive
Czy ten poradnik był pomocny? Oceń go:
Ten artykuł nie ma jeszcze ocen.
