Współczesny alfabet uzbecki w Uzbekistanie opiera się na łacince. Ustawa nr 931-XII z 2 września 1993 roku, zmieniona 6 maja 1995 roku, określa go jako zestaw 26 liter i 3 połączeń literowych. Cyrylica nadal pojawia się w praktyce, lecz nie jest podstawowym systemem ustawowym współczesnego języka uzbeckiego.
Jakim alfabetem zapisuje się dziś język uzbecki?
Obowiązującym systemem zapisu języka uzbeckiego jest alfabet oparty na grafii łacińskiej. Jego podstawę prawną stanowi ustawa Republiki Uzbekistanu nr 931-XII z 2 września 1993 roku, zatytułowana „O wprowadzeniu alfabetu uzbeckiego opartego na grafii łacińskiej”. Układ został następnie zmieniony ustawą nr 71-I z 6 maja 1995 roku.
Artykuł 1 ustawy w aktualizowanym układzie wskazuje 26 liter oraz 3 połączenia literowe. Są nimi Ch ch, Sh sh i Ng ng. Z tego powodu spotykane czasem określenie „29 znaków” jest uproszczeniem: dokładne brzmienie przepisu rozróżnia 26 liter i 3 połączenia literowe.
W praktyce oznacza to, że współczesny alfabet uzbecki należy rozumieć przede wszystkim jako system łaciński ustanowiony prawem, a nie jako prosty zapis języka przy użyciu wyłącznie podstawowych znaków alfabetu łacińskiego. Różnica między literą a połączeniem literowym ma znaczenie przy opisywaniu jego budowy.
Łacinka nie pojawiła się w uzbeckim piśmie po raz pierwszy w 1993 roku. Sama ustawa odwołuje się do wcześniejszego przejścia piśmiennictwa uzbeckiego na grafikę łacińską w latach 1929–1940. Dzisiejszy system jest więc częścią dłuższej historii reform pisma, choć jego obecny status wynika z przepisów z 1993 i 1995 roku.
Uzbecki alfabet łaciński: charakterystyczne znaki
Uzbecki alfabet łaciński wyróżnia się obecnością trzech połączeń literowych: Ch ch, Sh sh oraz Ng ng. Nie należy ich automatycznie utożsamiać z trzema dodatkowymi literami. Ustawa podaje je jako osobną kategorię obok 26 liter.
W ustawowym opisie pojawiają się także znaki apostrofowe Gʻ gʻ i Oʻ oʻ. Ich zapis jest ważny, ponieważ pokazuje, że alfabet uzbecki wykorzystuje nie tylko proste litery łacińskie, ale również rozwiązania dopasowane do uzbeckiego systemu piśmienniczego. W tekstach elektronicznych można spotkać różne techniczne warianty apostrofu, jednak sam fakt występowania tych znaków wynika z opisu alfabetu.
Dla osoby uczącej się języka praktyczny punkt wyjścia stanowią zatem trzy elementy: 26 liter, trzy połączenia literowe oraz znaki apostrofowe wymienione w ustawie. Takie ujęcie jest dokładniejsze niż stwierdzenie, że alfabet uzbecki ma po prostu 29 liter.
W kontekście podróży warto odróżniać alfabet języka od innych systemów pisma spotykanych w regionie. Informacje o tym, jak różne języki Azji korzystają z odmiennych alfabetów i zapisów, pomagają umieścić uzbecką łacinkę na szerszej mapie piśmiennictwa, bez mieszania jej z dewanagari czy pismami arabskimi. Przydatne mogą być także materiały dotyczące kalendarza nepalskiego.
Przykładem zapisu podanym w zestawieniu współczesnego systemu jest Oʻzbekiston. Sama forma pokazuje użycie znaku apostrofowego przy literze O. Nie jest to jednak argument za liczeniem apostrofu jako osobnej litery: ustawowa liczba nadal wynosi 26 liter i 3 połączenia literowe.
Uzbecki cyrylica: dlaczego nadal można ją spotkać?
Cyrylica nie została całkowicie usunięta z uzbeckiej praktyki piśmienniczej. Artykuł 2 ustawy zachowuje warunki opanowania i używania cyrylicy oraz grafii arabskiej jako nośników duchowego dziedzictwa Uzbeków. Oznacza to ochronę możliwości ich używania, ale nie zmianę podstawowego statusu łacinki.
Określenie „uzbecki cyrylica” odnosi się więc do wcześniejszego i nadal obecnego sposobu zapisu, a nie do obowiązującego ustawowego alfabetu współczesnego języka. Cyrylicę można spotkać między innymi w starszych publikacjach i materiałach odziedziczonych po okresie radzieckim. W przywołanej ustawie nie podano osobnej liczby liter cyrylickich, dlatego nie należy dopisywać jej konkretnej liczby do porównania systemów.
Przykład Ўзбекистон pokazuje zapis nazwy Uzbekistanu cyrylicą. Zestawienie tego przykładu z łacińskim Oʻzbekiston pozwala rozpoznać dwa systemy graficzne bez twierdzenia, że oba mają dziś identyczny status urzędowy. Łacinka jest podstawą współczesnego alfabetu ustawowego, a cyrylica pozostaje dopuszczonym i spotykanym elementem praktyki oraz dziedzictwa.
To rozróżnienie jest istotne także przy czytaniu starszych materiałów. Znajomość cyrylicy może ułatwić dostęp do tekstów powstałych w okresie jej szerokiego użycia, lecz sama obecność takiego zapisu nie oznacza, że przepisy Uzbekistanu ustanawiają ją jako równorzędny podstawowy alfabet współczesnego języka.
W ten sam sposób należy traktować historyczne nazwy, archiwalne dokumenty i starsze wydania książek. Ich zapis może odpowiadać innemu etapowi polityki językowej niż dokumenty przygotowywane w łacince po zmianach ustawowych z 1995 roku.
Dawne zapisy uzbeckiego
Dzieje uzbeckiego pisma obejmują kilka systemów. Ustawa o łacince wspomina o wcześniejszym przejściu piśmiennictwa uzbeckiego na grafikę łacińską w latach 1929–1940. Ten okres należy oddzielić od współczesnej łacinki ustanowionej ustawą z 1993 roku i zmienionej w 1995 roku.
W tabeli poniżej wcześniejsza łacinka jest więc opisana jako dawny system historyczny, bez przypisywania jej liczby znaków, której nie określa przywołany przepis. Tak samo nie należy podawać jednej ustawowej liczby liter dla cyrylicy ani grafii arabskiej na podstawie tej ustawy.
Grafia arabska reprezentuje wcześniejszą tradycję piśmienniczą. Artykuł 2 zachowuje warunki jej używania jako części duchowego dziedzictwa Uzbeków, ale nie ustanawia jej współczesnym systemem urzędowym. Jej obecność w historii nie oznacza zatem, że konkuruje dziś z łacinką w tym samym znaczeniu prawnym.
Historia uzbeckiego pisma nie jest prostą sekwencją, w której wcześniejszy alfabet znika bez śladu po wprowadzeniu następnego. Przepisy z 1993 roku łączą ustanowienie łacinki z zachowaniem możliwości nauki i używania cyrylicy oraz grafii arabskiej. Dlatego przy opisie dawnych zapisów trzeba równocześnie uwzględniać chronologię i współczesne regulacje.
Alfabety używane w dziejach uzbeckiego pisma
| System | Liczba liter / elementów | Lata obowiązywania lub użycia | Przykład zapisu | Status urzędowy |
|---|---|---|---|---|
| Łacinka współczesna | 26 liter + 3 połączenia literowe | Od ustawy z 1993 r.; układ zmieniony w 1995 r. | Oʻzbekiston | Obowiązujący system ustawowy |
| Łacinka wcześniejsza | Ustawa wspomina o wcześniejszym systemie łacińskim, bez podania jego liczby znaków w przywołanym przepisie | 1929–1940 | historyczny zapis uzbeckiego | Dawny system historyczny |
| Cyrylica | W przywołanej ustawie brak osobnej liczby liter cyrylickich | Używana w okresie radzieckim i nadal spotykana w praktyce | Ўзбекистон | Nie jest podstawowym systemem współczesnej ustawy; jej używanie i naukę chroni art. 2 jako element dziedzictwa |
| Grafia arabska | W przywołanej ustawie brak liczby znaków | Wcześniejsza tradycja piśmiennicza | historyczny zapis uzbeckiego | Dziedzictwo kulturowe; art. 2 zachowuje warunki jej używania |
Liczba 26 + 3 dotyczy układu określonego w ustawie z 1995 roku. Wiersze dotyczące wcześniejszej łacinki, cyrylicy i grafii arabskiej nie podają liczby znaków, ponieważ przywołane przepisy jej nie określają; nie należy utożsamiać liczby liter z liczbą znaków używanych w dwuznakach.
Reformy i pełne przejście na łacinkę
Wprowadzenie łacinki w 1993 roku i zmiana układu w 1995 roku wyznaczyły podstawę współczesnej polityki piśmienniczej Uzbekistanu. Nie oznaczało to jednak natychmiastowego wymazania wszystkich wcześniejszych zapisów. Artykuł 2 zachował możliwość nauki i używania cyrylicy oraz grafii arabskiej jako elementów dziedzictwa duchowego Uzbeków.
Kierunek dalszych działań wskazuje rozporządzenie Rady Ministrów nr 61 z 10 lutego 2021 roku. Dotyczy ono etapowego zapewnienia pełnego przejścia na alfabet uzbecki oparty na łacince. Sformułowanie „etapowe” jest ważne: opisuje proces polityki językowej, a nie jednorazową zmianę, która automatycznie usunęłaby wszystkie starsze materiały z obiegu.
Kierunek polityki państwa zakłada stopniowe pełne przejście na alfabet oparty na łacince, podczas gdy starsze materiały mogą nadal wykorzystywać cyrylicę.
Warto zachować tę różnicę także podczas planowania lektury materiałów związanych z Uzbekistanem. Na przykład opis miejsc, takich jak Samarkanda atrakcje, może prowadzić do współczesnych nazw zapisanych łacinką, ale źródła historyczne dotyczące tego samego regionu mogą używać cyrylicy albo grafii arabskiej.
Temat nie dotyczy pracy regulowanej ani porad zdrowotnych; przy opisie statusu prawnego należy jednak rozróżniać alfabet urzędowy od faktycznej praktyki piśmienniczej i sprawdzać aktualne brzmienie przepisów.
Więcej w tekście: alfabet kirgiski.
Powiązany temat: arabski alfabet.
Najczęstsze pytania
Jakim alfabetem zapisuje się język uzbecki?
Oficjalnie współczesny język uzbecki zapisuje się alfabetem opartym na łacince. Ustawa określa go jako 26 liter i 3 połączenia literowe.
Czy w Uzbekistanie nadal używa się cyrylicy?
Tak, cyrylica nadal może pojawiać się w praktyce, zwłaszcza w starszych publikacjach i materiałach odziedziczonych po wcześniejszym okresie. Nie jest jednak podstawowym systemem współczesnego alfabetu uzbeckiego, a ustawa zachowuje możliwość jej używania jako części dziedzictwa kulturowego.
Ile liter ma alfabet uzbecki?
W układzie ustawowym z 1995 roku alfabet uzbecki ma 26 liter oraz 3 połączenia literowe. Dlatego popularne określenie „29 znaków” jest skrótem; prawnie przepis mówi dokładnie o 26 literach i 3 połączeniach.
Źródła
- O wprowadzeniu alfabetu uzbeckiego opartego na grafii łacińskiej — LexUZ — ustawodawstwo Republiki Uzbekistanu, 1993, tekst zmieniony w 1995 r., ustawa nr 931-XII; art. 1–2
- O wprowadzeniu alfabetu uzbeckiego opartego na grafii łacińskiej — tekst uzbecki — LexUZ — ustawodawstwo Republiki Uzbekistanu, 1993, tekst zmieniony w 1995 r., ustawa nr 931-XII
Czy ten poradnik był pomocny? Oceń go:
Ten artykuł nie ma jeszcze ocen.
